:: 01 grudnia 2011 ::


Utensylia do ceremonii herbacianej

Dzisiaj trochę o starociach. To znaczy o tradycji japońskiej, czyli o przyborach do ceremonii herbacianej.

Na początek niezbędnik:

MATCHA (末茶)
Sproszkowana zielona herbata. W zależności od gatunku w kolorze od lekko słomkowej zieleni po mocną, prawie szmaragdową zieleń.



NATSUME (棗 )
Ozdobny, pokryty laką pojemnik na sproszkowana herbatę. Ma kształt walca, lekko zwężającego się ku podstawie i przykrywkę. Nastume bywają czarne lub cynobrowe, często tradycyjnie, delikatnie ozdobione wzorami z płatków złota.

CHASEN (茶筅 )
Bambusowy pędzel jest niezbędny do utrzepania sproszkowanej herbaty. Dzięki ubijaniu, do napoju dostają się bąbelki powietrza, które pozwalają na równe rozprowadzenie zawiesiny herbacianej. Chasen wykonany z jednego kawałka bambusa, przyciętego trochę poniżej kolanka. Jego górna, część - „trzepaczka” powstaje przez rozszczepienie ścianek bambusa na 80 paseczków, które są uformowane na kształt pędzla do golenia.



CHASHAKU (茶杓)
Bambusowa łyżeczka do odmierzania herbaty. Wykonana jest z jednego kawałka bambusa, lekko zakrzywionego i zaokrąglonego na końcu. Służy do nabierania proszku herbacianego z natsume i usypywania kopca na dnie czarki. Zwykle stosuje się chashaku podkreślające naturalną urodę bambusa, ale bywają wersje bardziej luksusowe, pokryte czarną laką i złotymi dekoracjami.

CHAWAN (茶碗) lub OWAN(お碗)
Ceramiczna czarka do picia herbaty z lekko odchylonym na zewnątrz brzegiem. Najładniejsze są skromne, wykorzystujące fakturę i kolory nawiązujące do materiałów naturalnych. Popularnością cieszą się także delikatniejsze, z elementami dekoracyjnymi często nawiązującymi do pór roku.

FUKUSA (ふくさ)
Chusteczka z jedwabnej krepy, służąca do przecierania utensyliów herbacianych na sucho (symboliczne zmiatanie „kurzu świata”). Dla kobiet przeznaczone są czerwone, dla mężczyzn w kolorze śliwkowym.



KAISHI (懐紙)
Delikatny papier, który służy gościom zamiast talerzyków. Każdy z gości przynosi swój, za pazuchą kimona. W czasie ceremonii na arkusikach tego papieru kładzie się ciasteczka, a po użyciu chowa się go ponownie za kimono na piersi.
Papier zawsze jest biały, ale bywa ozdabiany wypukłymi wzorami nawiązującymi do pór roku, na przykład kwiaty wiśni wiosną lub liście klonu jesienią.



Dla bardziej zafascynowanych i zaawansowanych lista droższych zakupów:

HISHAKU (柄杓)
Bambusowy czerpak do wody, używany do nabierania wrzątku z żeliwnego kociołka. Wykonany, z podkreśleniem naturalnego układu włókien drewna, z obrobionego i wygładzonego kolanka bambusa i zaopatrzony w długą, smukła rączkę. Jego pojemność idealnie odpowiada ilości wrzątku, jaka wymagana jest do zaparzenia jednej porcji herbaty.



KAMA (釜)
Żeliwny kociołek do gotowania wrzątku. Dawniej podgrzewany ogniem na węglu drzewnym, obecnie, coraz częściej elektrycznym, ceramicznym podgrzewaczem. Najpiękniejsze są delikatne i zdobione i pokryte patyną czasu.



KENSUI (建水)
Ceramiczna lub metalowa miseczka, nieco większa od czarki na herbatę. Służy do dyskretnego zlewania brudnej wody i resztek herbaty po opłukaniu czarki.



MIZUSASHI (水差)
Ceramiczny pojemnik na czystą, zimną wodę. Ma kształt walca i pokrywką z uszkiem. W nim przygotowujemy zimna wodę do opłukania czarki i uzupełnienia zapasu wrzątku w kociołku.



O kimonie i pawilonie herbacianym, ze względu na koszty, nawet nie wspomnę ;)
m.


:: 02 grudnia 2011 ::


Klasyfikatory

Ostatnio uczniowie w Matsumi narzekają na klasyfikatory w języku japońskim... Że dużo, że nie potrzebne, że pomysł tworzenia kategorii według kształtu jest bez sensu...

I nie przekonuje ich tłumaczenie, że na co dzień nie wystarczy klasyfikator -tsu...

Pula podstawowych klasyfikatorów nie jest przerażająco wielka:

hon – dla długich i wąskich przedmiotów
satsu – dla książek
mai – dla płaskich przedmiotów
nin – dla ludzi
hiki – dla zwierzaczków domowych
wa – dla ptaszysk (i zajęcy)
dai – dla maszyn i pojazdów
sai – do liczenia wieku
kai/ do – do liczenia razy
gatsu – dla miesięcy
nichi – dla dni
nen – dla lat kalendarzowych
ji – do liczenia godzin
oraz fun – dla minut.

Ponieważ klasyfikatory są cechą charakterystyczną języków południowo-wschodnio azjatyckich (w tym języków polinezyjskich), dla porównania zestawienie klasyfikatorów malajskich:

bátang (trzon) – długie przedmioty
bidang (szeroki) – maty, żagle, pola ryżowe
biji (nasiono) – ziarna i małe okrągłe przedmioty
buah (owoc) – owoce, domy, statki, kraje, miasta, wyspy
ekur (ogon) – zwierzęta, ptaki, owady
hĕlai – włosy, pióra, liście
kèping (płaskość) – pniaki, metalowe płyty, pajdy chleba, płaskie przedmioty
orang – osoby
patah (łamać) – słowa, jednostki informacji

i kiriwińskich (Wyspy Trobrianda):

tai – osoba (to-, tau-)
na – zwierzęta, osoby płci żeńskiej
kai – (qai) rzeczy
ia – cienkie rzeczy
kala – dni
bubwa – części odcięte cieciem poprzecznym
bukwa – pęki orzechów kokosowych
gili – rzędy krążków z muszli
gula – stosy
kabulo – wypukłości, końce przedmiotu
kada – drogi
kaduyo – rzeki, zatoczki, przesmyki morskie
kapwa – opakowania
kasa – szeregi
kavi – kamienne ostrza
kay – drzewa i rośliny
kibisi – przegródki w spichrzu
kila – kiście (bananów)
kubila – duże kawałki gruntu
kudu – wiązki pnączy
kway – krągłe, grube przedmioty
kwoya – kończyny ludzkie
kwoyla – gliniane garnki
lila – rozgałęzione gałęzie
luva – drewniane naczynia
mayla – całe pieśni
niku – przegródki w czółnie
nina – części pieśni, formuły magicznej
nutu – narożniki ogrodu
oyla – partia ryb
pila – części całości, działy, kierunki
sa – pęki orzechów areki (betel)
si – małe kawałki
sisi – konary, gałęzie
siwa – części morza
um’mwa – wiązki taro
utu – małe kawałki
uwa – długość, rozpiętość
vili – części oddzielone przez wykręcanie
vilo – wioski
ya – liście, włókna
yuray – czteropak

Co ciekawe, część klasyfikatorów kiriwińskich łączy się z cząstkami przymiotnikowymi, więc dopiero jest z tym zabawa filologiczna...

Zatem, nie ma co narzekać na japoński. Zawsze może być gorzej...

m.



:: 07 grudnia 2011 ::


Zuihitsu

Japońskie zapiski „podług pędzla” porównywane są do łacińskiego silva rerum oraz polskich szkiców i esejów. Co prawda nazwa zuihitsu pojawiła się dopiero w XV w. Do tego czasu używano nazw manroku, mampistu, manki, czyli „luźne notatki” i określano tym mianem prozę eseistyczna, pozbawioną jednolitej kompozycji, dla której charakterystyczny jest brak myśli przewodniej, łączącej owe zapiski.

Pierwsze i jedne z najlepszych powstały w połowie epoki Heian (794-1185). Pierwszym zuihitsu było Makura no sōshi 「枕草子」(Notatnik spod poduszki lub Notatnik spod wezgłowia) autorstwa Sei Shōnagon datowane na około 966 rok. Najbardziej znany fragment to pierwszy rozdział:

"Wiosną jutrzenka. Kiedy zarys gór powoli bielą wyłania się z mroku, świt różowieje, a fioletowe chmury, jak cieniutki baldachim, kładą się na niebie.
Latem są noce. A jeszcze lepiej, kiedy księżycowe. Nawet ciemność nie straszy, kiedy rój świetlików w locie cieniutkie krzyżuje promienie. Ale też prześliczne są i tajemnicze dwa świętojańskie robaczki albo nawet jeden, gdy palą nikłą smużką, by utonąć w mroku. Deszcz letnią nocą także jest cudowny… […]”
tłumaczenie Anna Żuławska-Umeda

W okresie Kamakura i Muromachi powstały takie arcydzieła jak Hōjōki (1212) oraz Tsurezuregusa(1330-1331).

Hōjōki 「方丈記」(Zapiski z szałasu) autorstwa Kamo no Chōmeia składa się z dwóch części: pierwsza stanowi ogólne refleksje na temat otaczającego świata, charakteryzujące się pesymizmem oraz buddyjskim oglądem rzeczywistości, druga natomiast jest osobistą pochwałą życia w pustelni.

To zuihitsu obfituje w złote myśli na temat życia ludzkiego, np.:

„Rzeka w swym biegu jest nieprzerwana, ale to nie jest wciąż ta sama woda.”

„Nie wiemy, skąd przychodzą ludzie na ten świat i dokąd z niego dochodzą, kiedy umierają.”

„Prąd rzeki rwie bez przerwy, więc i woda nie jest tu nigdy ta sama.”

„Wszelki ludzkie poczynania są bez sensu, ale budować dom w tak niebezpiecznej stolicy, tracić na to majątek i przysparzać sobie trosk i niepokojów – ta jak najbardziej bezsensowny trud na świecie.”

„Ciężko jest żyć na tym świecie, gdzie i ludzie, i ich domy tak właśnie krótko trwają i tak szybko przemijają. A do tego jeszcze, gdziekolwiek byśmy mieszkali, życie na miarę własnej pozycji i możliwości przysparza nam wielu zmartwień.”
tłumaczenie Henryk Lipszyc

Tsurezuregusa 「徒然草」(Zapiski dla zabicia czasu) autorstwa Yoshidy Kenkō są niezłym wykładem o estetyce, autor pisze między innymi:

„[…] pozwolę pędzlowi, niech kreśli, co chce. Ta bezładna pisanina i tak nie jest przeznaczona dla ludzkich oczu, a kartki zostaną przecież skrzętnie podarte i wyrzucone.”

„Przedmioty, które nam służą, nie znają uczuć ni myśli, lecz trwają długo bez zmian. Bardzo to smutne…”

„Rzeczy winny wydawać się wiekowe, ale bez ostentacji; nie muszą być wcale drogie, za to w dobrym gatunku.”

„Kompletowanie za wszelką cenę pełnych zestawów świadczy o kiepskim smaku. Właśnie to, co niekompletne jest w dobrym guście.”
tłumaczenie Henryk Lipszyc

Makura no sōshi oraz Tsrezuregusa do poczytania w pięknych przekładach na polski w opracowaniu Estetyka japońska. Antologia, Kraków 2001.

m.


:: 12 grudnia 2011 ::


Pismo japońskie

Nie, nie będzie o hiraganie, katakanie i kanji...

Będzie o innych rodzajach pisma japońskiego...

Zanim rozpowszechniły się hiragana i katakana jako uzupełnienie do zapożyczonych znaków chińskich, ówcześni mieszkańcy Japonii posługiwali się kilkoma sposobami zapisu.

Ówcześnie stare systemy pisma, używane na Wyspach Japońskich, określa się ogólnym mianem Jindai moji (czyli „Pismo z epoki bogów”). Wrzuca się w to pojęcie jak do jednego worka 10 systemów pisma, którymi badacze zainteresowali się w XIX i XX w. Niestety większość informacji na temat genezy i użycia mieści się w zakresie mniej lub bardziej naukowych teorii. Garstka bardziej pewnych informacji na temat znaków:

1. Znaki wywodzą się od pisma piktograficznego stosowanego w zapiskach na kościach wróżebnych w starożytnych Chinach.
2. Pewne systemy (w tym Ahiru) wykazują znaczne podobieństwo do koreańskiego alfabetu hangul.
3. Większość z tych systemów używana była w świątyniach shintoistycznych do epoki Edo.

Ahiru moji (阿比留文字)
Składa się z 50 znaków, z czego 14 znaków wciąż nie jest jasnych, jeśli chodzi o odczyt. Uważa się, że system tem pochodzi sprzed 538 roku i stanowi podstawę do utworzenia koreańskiego hangula w 1444 roku.



Ahiru w stylu trawiastym (阿比留草文字)
Sylabarusz używany do epoki Heian (794 – 1185 rok).



Anaichi (天名地鎮 ・阿奈以知) zwany również manina (磨迩字 )
Sylabariusz używany na Tsushimie do epoki Edo (1603 – 1867 rok). Zawiera sylaby i znaki na liczebniki 1-10, 100, 100, 10 000 oraz sto milionów.



Awamoji (阿波文字)
System ideogramów używany do epoki Edo.



Toyokuni moji (豊国文字)
System piktogramów podobny do awamoji.



Izumo moji (出雲文字)
Rysunkowy sylabariusz składający się z 50 znaków.



Ryūkyū moji (琉球古字)
17 znaków służące do zapisów w języku ryukyuańskim.



Katakamuna (katakanna) moji (カタカムナ文字)
Podobno system ten wywodzi się z Hakkyōmoji, czyli systemu pisma stosowanego na lustrach z brązu na kontynencie. Składa się z 48 znaków wyrażających pojedyncze dźwięki.



Tsushima moji (対馬文字) lub imachigata moji (対馬ト非文字)
Runiasty sylabariusz składający się z 47 znaków, używany do epoki Edo.



Hokkaidō itamoji (北海道板文字)
Sylabariusz ajnuski zwany też Ainu moji przypominający kształtem znków skandynawskie runy.



Stąd zapewne wzięły się krążące legendy o tajnym piśmie, czy też pewnego rodzaju kodzie, którym posługiwali się ninja...

(Zdjęcia zaczerpnięte z japońskiej Wiki, a i informacji na ten temat ogólnie jak na lekarstwo)

m.


:: 16 grudnia 2011 ::


Opowieść o piśmie japońskim, część II

Wszystkie stare pisma i zapiski w Japonii zapisywane były w kambunie (czyli w znakach kanji odczytywanych po japońsku), ale już w tekstach z epoki Nara znaleźć można podpisy wskazujące na sposoby odczytania po japońsku. Pod koniec tej epoki większość tekstów pisana była tylko w man’yōganie (system mieszany znaków kanji stosowany do zapisu znaczeniowo-fonetycznego). Później, w epoce Heian, kambun i man’yōgana używane były zamiennie. W połowie epoki Heian w listach i w poezji japońskiej pojawiła się kana.

Zapis w kambunie dominował w tekstach politycznych, religijnych i naukowych. Pisma skierowane do kobiet i dziewcząt pisane były raczej fonetycznie, ale także w pracach o charakterze naukowym pojawiała się kana. W książkach używano powszechnie man’yōgany i dlatego przez długi czas man’yōgana zachowała wyższą pozycję i większe znaczenie niż hiragana.

W rejestrach z ery Taihō (701-704) wiele nazwisk i imion zapisanych zostało man’yōganą. Na wewnętrznej stronie okładki rocznika napisanego w 6 roku ery Tenpyō (762), a przechowywanym obecnie w skarbcu Shōsoin, znajduje się tekst zapisany man’yōganą, w której w większości jeden znak odpowiada jednej sylabie.

Hiragana, która ze względu na użyteczność w zapisie fonetycznym oraz praktyczność zaczęła jednak z czasem odgrywać coraz większą rolę i stopniowo zaczęła zastępować kanji oraz formalną man’yōganę, dokonując tym samym pewnego rodzaju awansu społecznego.

Pierwotna forma katakany weszła do użycia także w połowie epoki Heian i stopniowo rozszerzała społeczny zasięg użycia. Zaczęto stosować czytania japońskie zapisane katakaną, a zapis całych zdań zamieniano z kanji na kanę, co przyczyniło się do jej niezależnego rozwoju. Uproszczenie przyniosło też tendencję do ujednolicania symboli.

Zdarzało się też, że już w tekstach pisanych w epoce Nara używano jednocześnie kambunu i kany. W początkowych latach epoki Heian kambun przemieszany był z man’yōganą. Przykładami na to są „Nihonkoki” i „Zokunihonkoki” oraz niewielka liczba pieśni kayō i semmyō. W tamtych czasach teksty zapisywane były i w kambunie i w man’yōganie. Proces powstawania kany był dwutorowy: z jednej strony w kambunie skrócono jedną część znaków man’yōgany i utworzono sōshotai kanę (kanę skrócona), z drugiej zamieniono postać znaków na trawiastą, dzięki czemu powstały kana trawiasta i hiragana. Jednak pozycja kany trawiastej osłabła, a sōshotaikana rozwinęła się i powstała z niej katakana.

W antologii cesarskiej „Kokinwakashū” (X w) w można znaleźć utwory nie tylko z czasów jej powstania, ale także starsze o jedną epokę. Podobnie jak napisy ze świątyni Tōji, zapisane są zamienionymi znakami. Prawdopodobnie to wtedy rozwinęła się hiragana, którą zapisano późniejsze „Ise monogatari” i „Taketori monogatari”. W pierwszej połowie X w listy prywatne zapisywane były już skróconymi formami znaków, a zasady zapisu ortograficznego kany wyszły zarówno z zapisu znaków kanji jak i man’yōgany i pochodzą od stylu trawiastego kany sōshotai.

Znakami uproszczonymi posługiwano się, by notować teksty w sposób łatwy i szybki. Używano ich od czasów dynastii T’ang (618-907) i można je znaleźć w tekstach pisanych przez Kūkaia (stąd to właśnie jemu przypisuje się „wynalezienie” hiragany).

Skrócone znaki pozostały do końca epoki jednym stylem, ponieważ zapisy w znakach uproszczonych rzadko się rozwijały i zawierały takie samo znaczenie, jak znaki pierwotne.

Katakana jest kaną utworzoną ze skróconej części znaków man’yōgany i dawniej nazwę wymawiano „katakanna”. Około X w powstały „Utsubo-monogatari”oraz „Tsutsumi chūnagon monogatari”., w których znajduje się wiele poematów zapisanych w tym systemie pisma. „Kata” w słowie „katakana” ma znaczenie „niepełny” i określa znak powstały ze skrócenia części znaku kanji. Mniej więcej w czasie powstania „Utsubo monogatari” katakana rozwijała się stopniowo, ale na równi z hiraganą, co widać na przykładzie poematu z 5 roku ery Tenryaku (951), który jest w całości zapisany katakaną. Znaki miały już wtedy różny kształt od kanji używanych do zapisu fonetycznego i były używane jako samodzielne symbole.

Dla tych, którzy doczytali do końca tabela znaków kanji, z których powstały hiragana i katakana.

m.


:: 28 grudnia 2011 ::


Sylaba czy mora?

Na lekcjach japońskiego, szczególnie przy nauce sylabariuszy mówi się o sylabach i dzieli się słowa (szczególnie te zapisywane w hiraganie i katakanie) na sylaby. Jest to jednak podejście uproszczone i do pewnego stopnia umowne, z którego też w którymś momencie (szczególnie, jeśli ktoś zapragnął skomponować pod wpływem chwili haiku) należy zrezygnować na korzyść pojęcia „mora”.

Określenie to jest, jak się okazuje, kluczowe w językoznawstwie i literaturoznawstwie japońskim. Choć w klasycznej poezji można morę zrównać z sylabą, ponieważ mora to jednostka wersyfikacyjna odpowiadająca jednej krótkiej sylabie otwartej. Wszystko dlatego, że w klasycznym japońskim nie było ani sylab zamkniętych (współczesne "totte" 'wziąwszy' to klasyczne "torite"), ani samogłosek długich ("tamoo" to w wymowie klasyczne "tamafu" lub "tama[w]u"). Tak więc sylaba była równa jednej morze, a poezja klasyczna opierała się na następstwie wersów pięciu- i siedmiomorowych (lub pięciu- i siedmiosylabowych, co w praktyce wychodziło na jedno).

We współczesnej poezji tej liczby mor się już raczej nie przestrzega, ale jeśli się pisze haiku, to nadal ten wzorzec obowiązuje. W tym przypadku mówi się o wersach pięcio- i siedmiomorowych, bo we współczesnym języku japońskim występują i samogłoski długie i sylaby zamknięte. Wiec np. "Tookyoo" to dwie sylaby ("Too-kyoo"), ale cztery mory ("To-o-kyo-o"). Tak samo jest ze słowem "shimbun" to dwie sylaby ("shim-bun"), ale cztery mory ("shi-N-bu-N"). Zarówno "Tookyoo", jak i "shimbun" policzymy w haiku jako CZTERY mory i okaże się, że ilość sylab nie gra roli.

Zatem, jeśli chcemy być poprawni i konsekwentni językoznawczo (lub chcemy po prostu mądrze zabrzmieć), to zarówno w poezji klasycznej jak i współczesnej należałoby mówić o morach, ignorując podział na sylaby. Podział na mory jest też podstawą opisu akcentuacji japońskiej, więc wiedza ta może się przydać przy dalszej nauce japońskiego.

m.



::

2017
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2016
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2015
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2014
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2013
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2012
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2011
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2010
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2009
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2008
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2007
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień


RSS