:: 31 grudnia 2012 ::


Jak działają elementy fonetyczne w znakach kanji?

Część znaków kanji powstała przez łączenie prostszych piktogramów w bardziej skomplikowane układy, w których często jeden z elementów pełni funkcję fonetyczną, czyli niesie informację, w jaki sposób dany znak odczytywać po sino-japońsku, np.:

Jeśli do znaku
寺 ジ (JI) てら (tera) świątynia buddyjska
dodamy znak na słońce 日, otrzymamy znak:
時 ジ (JI) とき (toki) CZAS

po dodaniu ręki 手:
持 ジ (JI) も・つ (motsu) MIEĆ, TRZYMAĆ

po dodaniu góry 山:
峙 ジ (JI) そばだ・つ (sobadatsu) WZNIEŚĆ, WYPIĘTRZYĆ SIĘ

po dodaniu serca 心:
恃 ジ (JI) POLEGAĆ NA

po dodaniu pola ryżowego 田:
畤 ジ (JI) TEREN, GDZIE ODBYWA SIĘ FESTIWAL

po dodaniu klucza 'choroba' 疒:
痔 ジ (JI) HEMOROIDY

Ale zdarzają się kombinacje o nieco innym czytaniu niż JI, np.:

po dodaniu człowieka 人:
侍 シ (SHI) さむらい (samurai) SAMURAJ

po dodaniu 'podwójnego człowieka' 彳:
待 タイ (TAI) ま・つ (matsu) CZEKAĆ

po dodaniu krowy 牛:
特 トク (TOKU) SPECJALNY, WYJĄTKOWY

A na koniec po dodaniu trawy 艹 i słońca 日:
蒔 ジ (JI)、シ(SHI) ま・く (maku) SIAĆ

W ten sposób powstają pewnego rodzaju rebusy: lewa strona znaku daje wskazówkę, co do zakresu znaczeniowego kanji, prawa natomiast, co do odczytu*.

*zazwyczaj, bo zdarza się też układ odwrotny.
m.


:: 27 grudnia 2012 ::


Transkrypcja

O sposobach transkrybowania języka japońskiego wspomniałam już przy okazji notek o książkach na temat Japonii wydawanych w Polsce...

Tym razem nieco więcej, bo jak się okazuje, jest to temat powracający...

W większości zachodnich opracowań popularno-naukowych stosowana jest transkrypcja Hepburne'a, oparta na zapisie angielskim, w którym czytamy (z grubsza):

sh jak polskie miękkie ś, np.: sushi [susi]
ch ja polskie miękkie ć, np.: ocha [ocia]
w jak polskie ł, np.: wasabi [łasabi]
z jak polskie dz, np.: zen [dzen]
j jak polskie , np.: judō [dziudoo]

a przedłużone samogłoski (ā, ī, ū, ē, ō) jak samogłoski o podwójnej wartości czasowej.

Korzystając jednak z opracowań angielskich pisanych przez Japończyków, natkniemy się na transkrypcję japońską, w której zamiast:

sh pojawi się zapis przez si, np.: susi [susi]
chi pisane będzie przez ti, np.: matimasu [macimasu]
tsu przez tu, np.: tunami [tsunami]
a przedłużenia samogłosek przez h, np.: butoh [butoo].

Można też spotkać wariacje tego zapisu z przedłużeniami z tzw. „daszkami”, np.: kyô [kjoo].

Istnieje też inny zapis, który jest stosowany, kiedy brakuje czcionek z przedłużeniami. Jest to Hepburn z przedłożeniami pisanymi przez u, np.: kyou, stosowany w mailach lub smsach poza granicami Japonii.

Do ciekawostek można zaliczyć jeszcze elementy transkrybowania stosowane we Francji, np.: ō pisane jako ő, np.: w nazwisku Őe Kenzaburő lub jako ó w Czechach i na Węgrzech: Óe Kenzaburó.

m.


:: 30 października 2012 ::


Nietypowa baza -a

Uczący się japońskiego często natykają się pułapkę przy łączeniu czasowników 5-cio stopniowych (spółgłoskowych) z sufiksem negacji -nai i jego pochodnymi.

Negacja wymaga zmiany bazy (czyli ostatniej samogłoski) czasownika na -a, jednak w przypadku czasowników zakończonych na dwie samogłoski, takich jak:

arau (myć, prać)
harau (płacić)
suu (palić papierosy, zasysać, wciągać)
omou (myśleć)
kau (kupować)
iu (mówić)
utau (śpiewać)

zmiana ta dałaby formę trudną do wymówienia.

Zatem dla wygody fonetycznej, zmienia się bazę na -wa:

arau → arawanai
harau → harawanai
suu → suwanai
omou → omowanai
kau → kawanai
iu → iwanai
utau → utawanai, itd...

Stąd też takie formy jak na przykład: kawanakatta (nie kupiony) czy iwanakereba naranai (musieć powiedzieć).

m.



:: 17 października 2012 ::


Honoryfikatory

W języku japońskim stosowane są przedrostki, które mają na celu „ugrzecznić” lub „uszanować” niektóre rzeczowniki, tak jak w przypadku dość znanych słów: ocha, gokazoku czy okane.

Do rzeczowników dodajemy przedrostek go- (御) lub o-(お)* i w ten sposób tworzymy jego wersję honoryfikatywną.

Po co?
Po pierwsze: w języku grzecznościowym (keigo) w celu wyrażenia szacunku dla rozmówcy, np.:
gokazoku (szanowna rodzina), Ogenki desu ka? (Jak się masz?), czy Onamae wa nan desu ka? (Jak się nazywasz?).

Po drugie: z szacunku do przedmiotu, np.: ohashi (pałeczki), osara (talerzyk), ocha (zielona herbata). (Szczególnie w kontekście kuchennym w języku kobiet i w języku starszych osób, które pamiętają powojenne niedobory żywności)

Po trzecie: kiedy używamy słów, które opisują przedmioty lub miejsca nieczyste z tabuistycznego punktu widzenia, np.: otearai (toaleta) , okane**.

Kiedy użyć go- a kiedy o-?

Jeśli mamy do czynienia ze słowem czysto japońskim (lub takim, które na dobre zasiedziało się w kontekście rodzimym), używamy o-, np.: oniku, osake lub ocha.

Jeśli natomiast używamy słowa sino-japońskiego (złożenie znaków kanji), to wtedy dodajemy go-, np.: gorenraku, gosōdan, gokazoku.

A co w przypadku pożyczek z języków europejskich?

Generalnie nie dodaje się do nich honoryfikatorów, ale są przynajmniej dwa wyjątki: otoire i otabako, ponieważ te słowa są już tak zadomowione w japońskim, że funkcjonują jako rodzime.

* To jest ten sam honoryfikator w odczycie sino-japońskim i japońskim.
** Tu się można spierać, czy forma honoryfikatywna wynika z szacunku czy tabu nieczystości...

m.
P.S.
O honoryfikatywnych formach czasownikowym może innym razem..




:: 17 września 2012 ::


Użyteczne mono

Słowo mono oznacza 'rzecz', 'przedmiot' i jest bardzo przydatne w codziennym japońskim słowotwórstwie, ponieważ tworzy nazwy różnych niezbędnych na co dzień wihajstrów.

W przypadku czasowników jednostopniowych (samogłoskowych) do tematu czasownika dodajemy -mono, np.

tabemono 食べ物 jedzenie
(taberu+mono)

wasuremono 忘れ物 rzecz zapomniana (w polskim mówimy „rzecz zagubiona”, ale ja bym wolała na wzór japoński „zapominajka”
(wasureru+mono)

iremono 入れ物 pojemnik
(ireru+mono)

kakemono 掛け物 pionowy ozdobny zwój malarski
(kakeru+mono)

kimono 着物 (czyli 'rzecz do ubierania' i cała magia prysła...)
(kiru+mono)

W przypadku czasowników pięciostopniowych (spółgłoskowych), wymagana jest baza -i (inaczej zwana formą bez -masu), np.:

nomimono 飲み物 picie
(nomu+mono)

kaimono 買い物 zakupy
(kau + mono)

yomimono 読み物 czytadło, czytanka
(yomu + mono)

suimono 吸い物 klarowna zupa, rosół
(suu + mono)

makimono 巻き物 poziomy zwój malarski
(maku + mono)

otoshimono 落し物 rzecz, która upadła, lub, którą upuściliśmy
(otosu + mono)

norimono 乗り物 pojazd
(noru + mono)

okurimono 贈り物 prezent
(okuru + mono)

Całkiem proste i jakże użyteczne...

m.



:: 07 września 2012 ::


Ateji 

Złożenia znaków kanji generalnie odczytywane są po sino-japońsku. No właśnie, generalnie, bo zdarzają się tak zwane ateji 当て字, czyli wyjątkowe czytania złożeń kanji.

Można je podzielić na 3 grupy:

1. Znaki dopasowane znaczeniem, ale o wyjątkowym odczycie, np.:

piszemy znakami 20 rok życia 二十歳 i zamiast 'nijyūgosai' odczytujemy 'HATACHI'.

dorosły 大人to nie 'daijin', 'dainin', 'taijin' lub 'tainin', jak można by próbować odczytać, ale 'OTONA'

dzisiaj 今日 'KYŌ'

jutro 明日 'ASHITA' lub 'ASU'

2. Słowa zapisywane fonetycznie (pewne znaki w fukcji jednostek fonetycznych)

prawdopodobnie, chyba  多分 'tabun'
dużo, wiele 沢山 'takusan'
umieć, potrafić  出来留 'dekiru'


3. Do ateji zaliczają się też niektóre nazwy geograficzne, np.:

Ōita 大分 
Wakkkanai 稚内
Honkong 香港 'Honkon'
Pekin 北京 'Pekin'
Szanghaj 上海 'Shanhai'

Sprawa jest o tyle zawikłana, że teoretycznie i ogólnie rzecz ujmując ateji to złożenia o wyjątkowym odczycie (niepowiązanym ze znaczeniem). Czasami więc wyłącza się z nich pierwszą grupę słów.

Zostają jeszcze, roboczo nazwijmy je, 'pół-ateji', czyli czytania wynikające z rzadziej używanych odczytów poszczególnych znaków kanji, czy zwyczaju językowego, w tym tak zwane jōyōgai (常用外), do których to właśnie czasami zaliczana jest pierwsza grupa wyjątków. np.:

obecny rok 今年 'kotoshi'
wiosenny deszcz 春雨 'harusame'
deszczówka 雨水 'amamizu'
Kobe 神戸 'Kōbe'

Cóż, nie pozostaje nic innego, jak wraz ze znakami kanji uczyć się przykładowych złożeń...

m.



:: 10 lipca 2012 ::


Wieloznaczne kakeru

Czasownik kakeru sprawia (często niesłusznie) trochę kłopotów...

Bo, jeśli zajrzeć do słownika, to okaże się, że ma kilka znaczeń, np.: wieszać, zakładać, budować, mnożyć, telefonować, zaczynać, itd...

Występuje między innymi w poniższych wyrażeniach:

電話をかける (denwa o kakeru) telefonować

めがねをかける (megane o kakeru) zakładać okulary

かぎをかける (kagi o kakeru) zamykać na klucz

絵をかける (e o kakeru) wieszać obraz

橋をかける (hashi o kakeru) przerzucać most nad rzeką

コートをハンガーにかける (kōto o hangā ni kakeru) wieszać płaszcz na wieszaku

声をかける (koe o kakeru) zawołać kogoś

アイロンをかける (airon o kakeru) prasować

掃除機をかける (sōjiki o kakeru) odkurzać odkurzaczem

腰をいすにかける (koshi o isu ni kakeru) siadać na krześle

話しかける (hanashikakaeru) zacząć rozmowę

2かける2(ni kakeru ni) pomnożyć 2 przez 2


Można te wyrażenia wykuć na pamięć... Ale jak wyjaśnić znaczenie i użycie, tak, żeby załapać, o co chodzi?

W MATSUMI tłumaczymy to w następujący sposób (UWAGA: sposób autorski, nie znajdziecie go ani słownikach ani w Wiki; i, co więcej, nie wszystkim przypadnie do gustu):

czasownika kakeru używamy wtedy, kiedy opisujemy sytuację, którą można wyobrazić sobie geometrycznie, czyli kiedy mamy 2 punkty: A i B i wykonujemy czynność, w wyniku której te punkty są „spinane” lub inaczej mówiąc „połączone”, np.

„telefonować”: osoba A dzwoniąc do osoby B, łączy je ze sobą (podobnie będzie z „zacząć rozmowę”),

„zakładać okulary”: okulary zaczepia się (zawiesza) o ucho A i ucho B,



„zawieszać obraz”: róg A i róg B spinane są tasiemką lub haczykiem,



„zamykać na klucz”: przekręcamy klucz w zamku z pozycji A do pozycji B,

„przerzucać most”: most spina (łączy) brzeg A z brzegiem B,



„wieszać płaszcz na wieszaku”: płaszcz zakładamy na ramię A i ramię B wieszaka,



„zawołać kogoś”: głos, który „leci” od nadawcy A dociera do odbiorcy B, łącząc ich ze sobą, podobnie jak połączenie telefoniczne,

„prasować”: żelazko (płaszczyzna A) jest zawieszona nad prasowanym materiałem (płaszczyzna B) oddziaływając na niego termicznie,

podobnie będzie z odkurzaczem (A), który oddziaływuje na podłogę (B)

i w końcu z „siadaniem na krześle”: nasza pupa jest zawieszona na krześle (płaszczyzna/ punkt A) nad płaszczyzną podłogi (B), z którą łączność zachowana jest przez opierające się o nią stopy...

Zawiłe? Przekombinowane?

Japonistom pewnie się nie spodoba...
Jednak dla uczestników kursów japońskiego to wyjaśnienie stanowi bardzo pożyteczną wskazówkę (technikę?) do zapamiętania.

m.

P.S.
Podobnie będzie w pytaniu: どのぐらいかかりますか。(dono gurai kakarimasu ka) Ile trwa?, bo pytamy o okres trwania od czasowego punktu A do punktu B...

Z tym, że mamy tu do czynienia z czasownikiem nieprzechodnim, a to już nieco inna (gramatyczna) bajka.





:: 04 czerwca 2012 ::


Złożenia kanji: w te czy we wte?

Są takie złożenia znaków kanji, które mogą doprowadzać do szału...
Dwa znaki występują w zamiennych pozycjach i pół biedy, kiedy znaczenie jest zbliżone, np.:

習慣 (shūkan) zwyczaj 慣習 (kanshū zwyczaj, praktyka
西北(seihoku północny-zachód 北西 (hokusei) północny-zachód
国内 (kokunai krajowy, wewnętrzny 内国 (naikoku) wewnętrzny, krajowy

Często jednak oba złożenia tworzą słowa o całkiem odmiennym znaczeniu, np.:

会社 (kaisha firma 社会 (shakai) społeczeństwo
日本 (nihon) Japonia 本日 (honjitsu) dzisiejszy dzień (oficjalnie)
内部 (naibu wewnętrzny 部内 (bunai w oddziale, departamencie
中心 (chūshin) środek, centrum 心中(shinchū) serce, umysł

To króciutki wykaz tych najbardziej podstawowych. Niestety, jest ich więcej...

m.


:: 28 maja 2012 ::


Słownictwo naukowe

(Dodatkowy wpis na dzisiaj, bo w tygodniu może być mało czasu...).

Przy wpisie na temat zapisu katakaną nazw flory i fauny Patryk zadał pytanie, co do zapisu słownictwa naukowego (chemia, biologia, fizyka, itp.). A to też jest bardzo ciekawy temat...

Jeśli jest to na przykład substancja chemiczna znana już przed XX w, to istnieje zapis w znakach kanji, np.:
symbol pierwiastka w tablicy Mendelejewa to 原子記号 (genshi kigō).
Idąc dalej chemicznym tropem:

węgiel to 炭素 (tanso)
tlen to 酸素 (sanso)
chlor to 塩素 (enso)
tlenek węgla to 一酸化炭素 (issan katanso), itd...
to chemia.

A teraz przykłady z innych dziedzin:

celuloza to 繊維素(sen'iso), a cytoplazma to 細胞質 (saibōshitsu).

Ale, jeśli jest to "nowość" naukowa, która dotarła do Japonii za pośrednictwem opracowań zachodnich, to wtedy mamy zapis katakaną, np.:

hormon to ホルモン (horumon)
aluminium to アルミニウム (aruminiumu)
dolomit to ドロマイト (doromaito), choć istnieje rzadko stosowana równoległa nazwa w znakach 白雲石 (hakuunseki) czyli 'kamień białych obłoków'.

Część nazw, tworzonych z potrzeby chwili i rozwoju cywilizacyjnego jest mieszana, np.:

jod ヨウ素 (yōso)
plastiki biodegradalne 生物分解性のプラスチック (seibutsubunkaisei no purasuchikku)
polimery elastomeryczne エラストマー重合体 (erasutomā jūgōtai)
czy
promieniowanie gamma ガンマ線 (gamma sen).

m.


:: 17 maja 2012 ::


Kanji, katakana czy hiragana?

Uczący się japońskiego dają się często złapać w swoistą pułapkę myślową.

Widzą słowo リス( risu), czyli 'wiewiórka' zapisane katakaną i pytają: „To w Japonii nie było wiewiórek?” („algorytm” myślenia wygląda tak: katakana→słowo obcego pochodzenia→zwierzę z Zachodu→w Japonii przed modernizacją nie znano wiewiórek)...

Warto pamiętać, że katakana jest stosowana do fonetycznego zapisu słów. I nie tylko słów obcego pochodzenia... Zdarza się często, że gdy pojawiają się skomplikowane graficznie znaki spoza obowiązującej tabeli Jōyō kanji, słowo zapisywane jest fonetycznie w katakanie. Dzieje się tak szczególnie w przypadku nazw roślin i zwierząt (które, swoją drogą, często też są pożyczkami z chińskiego),np.:

ponieważ 'róża' (bara no hana) ma skomplikowane znaki w złożeniu bara 薔薇の花 zapisywana jest po części katakaną : バラの花.

Tak samo będzie z wiewiórką... W znakach kanji dość skomplikowana graficznie 'kasztanowa mysz' 栗鼠, więc pojawia się wszędobylski zapis w katakanie: リス.

Chcielibyście pisać słowo 'orzeł' (washiznakiem: 鷲? Dlatego ratuje nas zapis katakaną: ワシ.

Ktoś, kto zna jednak trochę temat, zaprotestuje, mówiąc że np.: słowo 'kot' może być pisane hiraganą... i będzie miał rację, bo jest jednak pewien minus zapisu fonetycznego. W przypadku potocznych nazw zwierząt i roślin można spotkać zapis potrójny, np.:

'kot' (neko) może być pisany: ねこ, ネコ lub 猫
'pies' (inu może być w formie いぬ, イヌ lub 犬

bo:
1. są to słowa potoczne i czysto japońskie, więc mogą być zapisane w hiraganie,
2. mają znaki kanji i są nazwami zwierząt, więc mogą być zapisane w transkrypcji, czyli w katakanie,
3. mają znaki kanji, które należą do puli znaków obowiązujących, więc można (powinno się) pisać je znakami.

Ale czasami bywa zapis zwyczajowy, np.:
'tygrys' (tora raczej katakaną トラ (jeśli chodzi o zwierzaka), niż znakiem 虎 (bo wtedy raczej chodzi o ujęcie symboliczne)

'gołąb' (hato raczej w hiraganie はと (bo słowo jest potoczne), niż znakiem 鳩, bo nie wchodzi w tabelę, choć graficznie nie jest bardzo skomplikowany ('dziewiątka' + 'ptak').

Podobnie będzie ze słowem 'jabłko' (ringo), które wszyscy znają w zapisie hiraganą りんご, a mało kto wie, że istnieje zapis w znakach kanji 林檎 (leśne jabłko).

m.



Starsze wpisy :: Nowsze wpisy

2018
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2017
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2016
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2015
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2014
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2013
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2012
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2011
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2010
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2009
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2008
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień
marzec
luty
styczeń
2007
grudzień
listopad
październik
wrzesień
sierpień
lipiec
czerwiec
maj
kwiecień


RSS